जस्तो मति उस्तै गति

नरेन्द्रनाथ भट्टराइ

मति भनेको बुद्धि हो । बुद्धि भनेको मनुष्य जीवनलाई सञ्चालन गर्ने बीज हो । संसार खेत हो । जेको बीउ रोप्यो उही उम्रिन्छ । सुन्तलाको बोटमा लप्सी फल्दैन । कोदोको बीउ छरेर धानको आशा गर्न सकिँदैन । यस्तै गरी बालक अवस्थादेखि नै मानिसलाई दिइने शिक्षा–दीक्षा अनुरुप नै भविष्यमा ती मानिसहरूमा फल फल्न थाल्दछ ।
महान् सम्राट सिकन्दरको बारेमा एउटा रोचक घटना सुनिएको छ, बालक अवस्थादेखि नै युवराज सिकन्दरलाई शिक्षा–दीक्षाको लागि एक जना गुरुको व्यवस्था मिलाइएको थियो । दिनदिनै ती गुरुले अनेकन तरिकाले सिकन्दरलाई आवश्यक शिक्षा–दीक्षा दिइरहन्थे । १२ वर्ष उमेर पुगेका सिकन्दरलाई एक दिन गुरुले एउटा कोठामा लगेर राखेर आफू केही बेरमा आउँछु भनेर बाहिर निक्लिए । बाहिर आएर ढोकामा ताला लगाइदिए । रक्षकहरूलाई ६ घण्टापछि मात्र ढोका खोलिदिनु अनि भित्र बस्दा राजकुमार जे जे बोल्छन्, जे–जे गर्छन ती सबै टिपोट गरिराख्नु भनी घरतिर लागे । त्यो कोठाभित्र एउटा भाँडोमा पिउने पानी राखिएको थियो । बिहान १० बजे कोठामा बसेका सिकन्दर सोच्दै थिए, आज यही कोठामा पाठ पढाइने रहेछ क्यार । गुरु काम परेर एकै छिन बाहिर जानु भएको होला । आधा घण्टा बित्दा पनि गुरु नआएको र ढोका नखुलेको देख्दा बेचैनी हुन थाल्यो । एक घण्टापछि त ढोका घच्घच्याउन थाले, ढोका खोल ! ढोका खाल ! भनी कराउन थाले । दुई घण्टापछि त झन रिसले बरबराउन थाले ।  कोठाका सामान, पुस्तक, कलम, कपी फाल्न र च्यात्न थाले । पानीको घैंटो पनि फुटाली दिएकोले पानी पनि खान मिलेन । अब त गुरुलाई नै भन्नै नहुने अपशब्दहरू प्रयोग गरेर गाली गर्न थाले । आफूले लगाएका लुगा पनि च्यात्न थाले । ढोका खोलेपछि रिसाउँदै सिकन्दर आफ्नो महलतिर लागे ।
भोलिपल्ट गुरुलाई सिकन्दरले कक्षामा हिजो किन त्यसो गरेको भनी स्पष्टीकरण मागे । गुरुले भने, हे युवराज ! हिजोको मैले सिकाउने पाठ नै त्यही थियो । तिमी राजा हुने व्यक्ति हौ । सारा जनतालाई सुख, शान्ति र सुरक्षा प्रदान गरेर देशमा अमन चैन राख्ने अभिभारा तिमीमाथि पर्दछ । सुयोग्य राजा बन्नलाई जनताको आन्तरिक स्थितिको बारेमा पनि यथार्थ अनुभव हुनु पर्दछ । आवेगको नतिजा के भयो सम्झ त ! हिजोको घटना ! आवेशमा आएर घैंटो फुटाल्दा प्यास लागेका बखत पानी खान नपाएर छट्पटिनु प¥यो ! भोक र प्यासले छट्पटिँदा गुरुलाई र बाबु आमालाई भनेका अपशब्द ! ढोका, भित्तामा लात मारेका, आफ्ना लुगासमेत च्यातेका कुरा बताउँदै गुरुले भन्न थाले, हे राजकुमार ! बिना कसुर थुनिनु पर्दा कस्तो हुने रहेछ ? भोक प्यासले सताएका मानिसबाट कस्ता कस्ता कृत्य समेत हुन सक्दा रहेछन् भन्ने कुरा पनि हिजोको पाठबाट तिमीले सिकेर, बुझेर आवेशमा नआई, धैर्यपूर्वक कार्य गर्नु पर्दछ । अब तिमी राजा भएपछि यस्तो स्थिति आउन नदिन सदा सतर्क रहने छौ ।
यस्तो शिक्षाको प्रभावले गर्दा नै सिकन्दर एक महान् विश्वविजेता सम्राट कहलिन पुगे । वैदिक समाजमा हाम्रा प्राचीन शिक्षा प्रणाली यस्तै थिए । धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष, जीवनका ४ खुड्किलाबाट हिँडेर जीवनमुक्त हुन्थे । जबकि अहिले हेर्ने हो भने केवल धन, पद प्रतिष्ठालाई नै सर्वोपरि मान्ने खालको शिक्षा मात्र पाइन्छ । यस्तो शिक्षारुपी बिउबाट उम्रिएका हुर्किएका बिरुवारुपी मानिसमा अहंकार, भ्रष्टाचार, दुराचार हुनु अनि यस्ताबाट आतंककारी कार्य हुनमा के आश्र्चय ? जस्तो मति उस्तै गति ।

स्थिति गत्यात्मक ध्यान

डा. कृष्णप्रसाद भट्टराई

ध्यान के हो ?
अष्टाङ्ग योगमा यम, नियम, अञ्सन, प्रणायाम, प्रत्याहार धारणा, ध्यान र समाधि पर्दछन् । जीवनको अन्तिम लक्ष्य समाधि हो । यी योगका अष्ट अङ्गहरू मध्ये सातौं्र पाद ध्यान हो । परव्रम्ह परमेश्वर इष्ट हो । त्यही इष्टको सुनिश्चिता गरिने अवस्था धारणा हो, धारणामा आएको इष्टमा चेतना केन्द्रिकृत हनुे अवस्था ध्यान हो, ध्यानको यात्रा भनेकै चेतनालाई चैतत्य बनाउने यात्रा हो । सूक्ष्मबाट विराटमा अवतरण गर्ने यात्रा हो ।

ध्यान कति प्रकारका हुन्छन् ?
प्रक्रियागत रुपमा वर्गीकरण गर्दा ध्यान अनन्त प्रकारले गर्न सकिन्छ । तर गतिशीलताका आधारमा वर्गीकरण गर्ने हो भने ध्यानलाई निम्न लिखित ३ प्रकारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ ः
१. स्थित्यात्मक ध्यानः– यसमा चेतनलाई मात्र केन्द्रित गरेर ध्यान गरिन्छ । यसमा स्थूल, सूक्ष्म र कारम शरीरको सम्बन्धलाई महत्व प्रदान गरिँदैन । यो बीजबाट विराटको बोध गर्ने यात्रा हो ।
२. गत्यात्मक ध्यानः– यसमा चेतनमा प्रवेश गर्न स्थूल, सूक्ष्म र कारमशरीरको प्रयोग गरिन्छ । गत्यात्मक पक्षलाई महत्व दिएर स्थित्यात्मक पक्षमा प्रवेश गर्ने मार्ग अवलम्बन गरिन्छ । यो विराटका अंग अंगबोध गरेर बीजमा पुग्ने यात्रा हो । विराटबाट बीजमा पुग्ने यात्रा हो ।
३. स्थितिगत्यात्मक ध्यानः– यसमा स्थित्यात्मक (Static) रुपमा रहेको आत्मा, गत्यात्मक  (Dynamic)  रुसमा रहेको स्थूल, सूक्ष्म र कारम शरीरलाई एकैसाथ समन्वय गर्दै विराट र बीजको बोध गरिन्छ । यसमा विराट र बीजलाई सन्तुलन गर्ने अवलम्बनको रुपमा पद्धति (System) लाई लिइन्छ । यसमा 3B+MS सूत्रको प्रयोग गरिन्छ ।

ध्यान बढी प्रभावकारी हुन्छ ?
स्थित्यात्मक ध्यानमा निराकारबाट साकारमा आउने कार्य गरिन्छ । त्यसैले निराकारमा प्रवेश गर्ने लामो साधना आवश्यक पर्छ, निराकारबाट साकार–बोध गर्ने रुचि कम हुने हुनाले धयाता एकपक्षिय हुन्छ । उसले सार र संसारको सन्तुलन कायम गनृ रुचाँउदैन । ऊ एकाकी हुँदै जान्छ ।
गत्यात्मक ध्यानमा संसाबाट सारको यात्रा गरिन्छ । स्थूल शरीर, सूक्ष्म शरीर र कारण शरीर संसा हुन, यिनीहरूकै सहारा लिएर चैतन्यमा प्रवेश गर्ने यात्रामा ध्याता संसारमा धेरै समय दिन बाध्य हुन्छ, त्यसैले साधना लम्बिन्छ, अथवा साधनमा नै रुमल्लिएर साध्यमा पुग्न बिर्सिन्छ, जीवन छोटो र यात्रा लामो भएमा गन्तव्य अपूर्ण हुन सक्छ । स्थिति गत्यात्म ध्यानमा सरल रेखाको सिद्धान्त अपनाइन्छ । स्थित्यात्मक विन्दु र गत्यात्मक विन्दु गरी दुई वटा बिन्दुलाई जोड्ने सबैभन्दा छोटो रेखा सरल रेखा भने जस्तै दुबै विन्दु जोड्ने सरल अर्थात सबैभन्दा छोटो ध्यान विधि नै स्थिति गत्यात्मक ध्यान हो , यसमा पद्धतिमा जोड दिइन्छ । यो सरलतम छ , कहिले कही तत्काल नै ध्यान लाग्न सक्छ । यो ध्याताको समर्पणमा भर पर्छ, साधना पनि १–६ महिना मात्र हो । कस्तै साधकलाई पनि ६ महिना पर्याप्त हुन्छ ।
स्थितिगत्यात्मक ध्यानको प्रक्रिया
स्थितिगत्यात्मक ध्यानमा जान निम्न लिखित कोर्ष पुरा गर्नु पर्छ ।

१. सैद्धान्तिक ज्ञानयात्राः– यसमा स्थिति–पक्षको ज्ञान, गतिपक्षको ज्ञान र पद्धतिपक्षको ज्ञान गरिन्छ । स्थिति र गति–शक्तिबीच पद्धतिको सम्बन्ध बारे सैद्धान्तिक ज्ञान गरिन्छ ।
२. प्रायोगिक ज्ञान यात्राः– यो प्रयोगात्मक पक्ष हो । यो पक्षलाई सिद्धान्त सँगसँगै लगिन्छ । सिद्धान्तलाई प्रयोगद्वारा परीक्षण गर्दै पुष्टि गर्दै लगिन्छ । यो सिद्धान्तको प्रयोग पक्ष हो ।
३. ध्यान विधिः– स्थितिगत्यात्मक ध्यानमा 3B+MS को सूत्र प्रयोग गरिन्छ । 3B+MS भनेको निम्न लिखित कुरा हुन्

B = Blood

B = Body

B = Breath

M = Mind

S = Soul

यहाँ Blood, Body, Breath, Mind  र Soul को योग गर्दै ध्यान गरिन्छ ।
स्थिति गत्यात्मक ध्यान गर्ने समय, स्थान र आसन कस्तो हुनुपर्छ ?
स्थितिगत्यात्मक ध्यान कुनै पनि समयमा गर्न सकिनछ, कुनै पनि स्थानमा गर्न सकिन्छ, कुनै पनि आसनमा गर्न सकिन्छ । यसमा हानिकारक कुनै कुरा छैन, नयाँ कुरा यसमा गरिदैन । दैनिक जीवनका प्राकृतिक चर्याहरूको व्यवस्थित संयोजनबाट तयार गरिएको विधि हुनाले यो ध्यान विधि स्वधाविक छ, यसमा हानि हुने कुनै कुरा छैन, ध्यान गर्दा लाभ नै लाभ छ । त्यसैले समय, स्थान, आसन र वातावरण निश्चित छैन, कुनै बढी प्रभावकारी र कुनै कम प्रभावकारी हुने मात्र हो ।
स्थिति गत्यात्मक ध्यामा के गुरु चाहिन्छ ?
स्थिति गत्यात्मक धयान बिना गुरु पनि हुन सक्छ, तर गुरुको निर्देशन अनुसार अघि बढ्ने हो भने छिटो समाधिमा पुग्न सकिन्छ ।
के गृहस्थ पनि ध्यानमा डुब्न सक्छ?
स्थितिगत्यात्मक ध्यान गत्यात्मक पक्ष र स्थित्यात्मक पक्षको समन्वयनबाट बन्ने हुनाले यसमा सार र विस्तारको समन्वयन छ, गृहस्थ गृहस्थाश्रममै बसेर महिर्षि हुन सक्छ । सन्यासी सन्यासमै बसेर महर्षि हुन सक्छ, यो ध्यान जहाँ बसेर पनि सिद्ध हुन्छ । गृहस्थलाई यो ध्यान अझ बढी प्रभावकारी हुन्छ, अतिलाभकारी पनि हुन्छ । यो ध्यान गर्ने सन्यासी असल र व्यवहारिक हुन्छ ।
स्थितिगत्यात्मक ध्यानको प्रयोगकर्ता को थियो ?
स्थितिगत्यात्मक ध्यान हाम्रा वाल्मीकि, व्यास वशिष्ट जस्ता असंख्य ऋषि–महर्षिहरूले प्रयोग गरेर प्रतिपादन गरेका थिए । त्यसै ध्यानलाई यस पंक्तिका लेखकले पनि महिर्षि श्री १००८ स्वामी सच्चिदानन्द विशुद्धदेव ज्यूको गुरुत्वमा रहेर प्रयोग गरेको हुनाले हार्दिक रुपमा सिक्न इच्छुकहरूका लागि सेवा उपलब्ध हुन सक्छ  ।