शाकाहारी संघको कार्यकारी समितिमा मलाई चुनियो । म त्यहाँ हरेक पटक उपस्थित हुन थालेँ । तर, बोल्नका लागि मुख नै खुल्दैनथ्यो । डा. ओल्डफल्डले मलाई भन्थे, मसँग त तिमी निकै कुरा गर्छौ तर समितिको बैठकमा भने बोल्दै बोल्दैनौ । तिमीलाई त नरमख्खीको उपमा दिनु राम्रो हुनेछ । मैले उनको दुःखेसोलाई राम्रोसँग बुझेँ । माहुरीहरू निरन्तर उद्यमी गरिरहन्छन तर भाले माहुरी भने जतिखेर पनि त्यही मह खाएर बसिरहन्छ, काम भने गर्दै गर्दैन । यो विचित्रको अवस्था थियो । जब सबैले समितिको बैठकमा आ–आफ्ना धारणाहरू राख्ने गर्दथे तर म भने लाटोझै बोल्दै नबोली बसिरहन्थें । मलाई बोल्न मन नलागेर नबोलेको पनि हैन, तर बोल्ने आबश्यकता महशुस गर्दथँे र केही बोल्ने हिम्मत जुटाउन थालेको हन्थेँ । त्यतिकैमा अर्को विषय आरम्भ भइहाल्थ्यो । यस्तो स्थिति धेरै समयसम्म चलिरह्यो । यसैबीचमा समितिमा एउटा गम्भीर विषय उपस्थित भयो । त्यसमा भाग नलिनुलाई मैले अन्याय हुन दिएको ठहर गरँे । लाटोझैँ भएर भोट मात्र खसाउँदा पनि नामर्दी ठहरिने भयो । टेम्स आयर्न बक्सका मालिक मि. हिल्स समितिका सभापति थिए । के भन्न सकिन्छ भने त्यो समिति नै उनैको पैसाबाट चलेको थियो । समितिका कतिपय सदस्य उनैको आशामा रहन्थे । यो समितिमा डा. एलिन्सन पनि थिए । त्यतिबेला गर्भनिरोधका लागि गरिने कृत्रिम उपायमाथि अंकुश लगाउने आन्दोलन चलिरहेको थियो । डा. एलिन्सन त्यसका समर्थक थिए र मजदुरहरूमा त्यसको प्रचारप्रसार पनि गर्दथे । तर मि. हिल्सलाई यस्तो उपाय समितिको नीतिविपरीत लाग्यो । उनको सोचाइमा शाकाहारी समिति आहाराको सुधारका लागि मात्र खडा भए यो समितिमा बस्नुहुँदैन भन्ने उनको सुझाव थियो । त्यसैले डा. एलिन्सजस्ता समाजघातक व्यक्ति यो समितिबाट हटाउनु पर्ने प्रस्ताव आयो । म यो बहसमाथि चाख राख्थें । डा. एलिन्सका गर्भनिरोधका कृत्रिम उपायमाथिको समर्थन मलाई पनि अरुचिकर लागिरहेको थियो । त्यसको विरोधमा मि. हिल्सले उठाएको आवाजलाई मैले सही ठहर गरेको थिएँ । मेरो मनमा उनीप्रति धेरै श्रद्धा थियो र उनको उदारताप्रति पनि त्यतिकै आदर गर्थे । तर एउटा शाकाहार सम्बद्र्धक समितिमा शुद्ध नीति नियम नमान्नेलाई उसको अश्रद्धाका कारण समितिबाट अस्वीकार गरिनु मलाई अन्याय लाग्यो । मेरो विचारमा शाकाहारी समितिमा नारी पुरुष सम्बन्ध विषयका बारेका मि. हिल्सका विचार उनका निजी थिए । समितिसँग त्यसको कुनै सम्बन्ध थिएन । समितिको उद्देश्य शाकाहारको प्रचार गर्नु मात्र थियो, अन्य नीतिको होइन । त्यसैले अन्य नीतिलाई नमान्ने व्यक्तिहरूले पनि शाकाहारी समितिमा स्थान पाउनुपर्छ भन्ने मेरो राय थियो ।
समितिमा मेरो जस्तो बिचार भएका सदस्य अरु पनि थिए तर पनि ममा आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने जोश चढेको थियो । तर त्यसलाई कसरी व्यक्त गर्ने भन्ने ठूलो प्रश्न खडा भयो । ममा बोल्ने हिम्मत थिएन । त्यसैले मैले आफ्ना विचारलाई लिखित रुपमा सभापतिका सामु राख्ने गरेँ र आफ्नो लेख लिएर गएँ । मलाई सम्झना छ कि त्यो लेख पढ्ने हिम्मतसमेत ममा आएन । सभापतिको त्यो लेखलाई अर्का सदस्यलाई पढ्न लगाए । डा. एलिन्सको पक्ष पराजित भयो । यसरी म पहिलो पटकको युद्धमा पराजित पक्षको खेलमा पुगेँ । तर पनि म त्यो पक्षलाई सही मान्थेँ । त्यसैले मलाई सन्तोष लाग्यो । त्यसपछि मैले समितिबाट राजीनामा दिएजस्तो लाग्छ। मेरो लज्जालु स्वभाव बेलायत बसुन्जेलभरि नै रहिरह्यो । कसैसँग भेटघाट गर्न जाँदा पनि पाँच, सात व्यक्ति एकत्रित भएको ठाउँमा पनि म लाटोझैं हुन्थेँ । एकपटक म वेटनर गएको थिएँ । त्यहाँ मजुमदार पनि थिए । हामी त्यहाँको एउटा शाकाहारीको घरमा बस्यौं । इथिक्स अफ डाइटका लेखक त्यसै बन्दरगाहमा बस्थे । हामीले उनलाई भेट्यौं । त्यहाँ शाकाहारीलाई प्रोत्साहित गर्न एउटा आमसभा बोलाइयो । त्यहाँ हामी दुबैलाई बोल्ने मौका दिइयो । हामी दुबैले त्यो अनुरोधलाई स्वीकार गर्यौँ । लेखेको भाषण पढ्मा कुनै दोष हुँदैन भन्ने कुरा मैले बुझिसकेको थिएँ । धेरै मानिसले आफ्ना विचारलाई लिपिबद्ध गरेर संक्षेपमा पढ्ने गरेको मैंले देखेको थिएँ । मैले पनि आफ्ना विचारलाई लिपिबद्ध गरेँ । बोल्ने हिम्मत छँदै थिएन । जब म पढ्न भनेर उभिएँ, पढ्नै सकिनँ । चारैतिर अँध्यारो देख्न थालेँ । मेरो भाषण मुस्किलले फुलिस्केपमा एक पृष्ठको थियो, त्यसलाई मजुमदारले पढेर सुनाए । मजुमदारको भाषण निकै राम्रो भयो । श्रोताहरूले तालीको गडगडाहटले उनको भाषणको स्वागत गरे । म लज्जित भएँ र आफ्नो बोल्ने असक्षमताप्रति दुःखी पनि भएँ ।
सार्वजनिक रुपमा बोल्ने अन्तिम प्रयत्न मलाई बेलायत छोड्ने बेलामा गर्नुपरेको थियो । बेलायत छोड्नुपूर्व मैले शाकाहारी मित्रहरूलाई हाबर्ट होटलमा खानाका लागि आमन्त्रित गरेको थिएँ । मैले सोचेँ, शाकाहारी होटलमा शाकाहारी खाना पाइन्छ नै तर जुन होटलमा मांसाहार बन्छ त्यहाँ पनि शाकाहारको व्यवस्था भइदिएमा राम्रो हुन्थ्यो । यस्तो विचार राखेर मैले होटलका व्यवस्थापकसँग कुरा गरेर त्यहाँ शाकाहारी खानाको व्यवस्था मिलाएको थिएँ । यो नयाँ प्रयोगले शाकाहारी वर्गमा निकै प्रसिद्धि पार्यो र चर्चामा आयो तर मैले भने सास्ती पाएँ । भोजन भोकका लागि मात्र हुन्छ तर पश्चिमा मुलुकमा यसलाई एक कलाका रुपमा विकास गरिएको छ । भोजका समयमा विशेष सजावट र आडम्बरको व्यवस्था गरिएको हुन्छ । बाजा बज्छन्, भाषण हुन्छन् । यो सानो भोजमा पनि यी सबै व्यवस्था थिए । जब मेरो भाषणको पालो आयो र म मञ्चमा खडा भएँ । मैले केही वाक्य बोलिसकेपछि त्यो भन्दा अगाडि बोल्नै सकिनँ । निकै सोचेर बोल्ने तयारी गरेको थिएँ त्यो सबै खेर गयो । एडिसनका विषयमा पढ्दा मैले उनको जज्जाशील स्वाभावको बारेमा पढेको थिएँ । लोकसभामा उनले दिएको पहिलो भाषणका बारेमा के भन्ने गरिन्छ भने उनले त्यहाँ मेरो धारणा छ, मेरो धारणा छ, मेरो धारणा छ , यति शब्द मात्र तीन पटक भन्न सके तर त्यो भन्दा बढी भन्न सकेनन् । जुन अंग्रेजी शब्दको अर्थ धारणा हुन्न त्यो धारणाको अर्थ गर्भधारण पनि हुन्छ । जब एडिसन त्योभन्दा बढी बोल्न सकेनन् तब एकजना समलि गी सदस्यले भनिदिए, यी महाुनभावले तीन पटक गर्भधारण गरे तर केही पनि जन्माउन सकेनन् । मैले यो कहानी सोचिरहेको थिएँ । मलाई एउटा सानो विनोदपूर्ण भाषण गर्ने इच्छा पनि थियो । त्यसैले मैले आफ्नो भाषणको आरम्भ यो कहानीबाट गरेँ तर अगाडि बढ्नै सकेन, त्यहीँ नै अडियो । सोचे जति सबै बिर्सिएँ । विनोदपूर्ण, गुढार्थपूर्ण भाषण गर्ने कोसिसमा म स्वयं नै विनोदको पात्र भएँ । अन्त्यमा सज्जनवर्ग तपार्इँहरूले मेरो निमन्त्रणा स्वीकार गुर्नभयो, त्यसका लागि म तपाईँहरूप्रति आभारी छु, भन्दै मैले बस्नु पर्यो । मलाई सम्झना छ, मेरो लाज मान्ने बानी दक्षिण–अफ्रिका पुगेपछि मात्र हट्यो । तर पूरै हट्यो भनेर त आज पनि भन्न सक्दिनँ । बोल्दाखेरि सोच्नु त परिहाल्छ । नयाँ समाजका अगाडि बोल्नुपर्दा म लाज मान्थेँ अझै पनि बोल्नबाट बच्ने प्रयास गर्छु । आज पनि मेरो यो स्थिति छैन कि म साथीहरूसँग बसेका बेला धक फुकाएर बोल्न सकूँ या बोल्ने इच्छा लागोस् । मेरो यस्तो लजालु स्वाभावले मैले दुःख त भोगेँ नै तर मेरो नोक्सान भने केही पनि भएको छैन । बरू फाइदै भएको छ । पहिले बोल्ने कुरा मेरा लागि असजिलो थियो तर अब सजिलो छ । एउटा फाइदा त के भयो भने म शब्दको मितव्ययी भएँ । मलाई आफ्नो विचारमाथि नियन्त्रण राख्नका लागि सजिलो बानी बस्यो । मैले आफूलाई के प्रमाण दिनसक्छु् भने मैले मुखले या कलमले बिनासोच विचार गरी या बिना नापतौल कुनै दिन लज्जित हुनु परेको या पछुताउनु परेको घटना मलाई सम्झना छैन । म धेरै सङ्कटबाट मुक्त भएको छु, बचेको छु र आफ्नो समय बचाएर लाभ पनि प्राप्त गरेको छु ।
अनुभवले मलाई के पनि सिकाएको छ भने सत्यका प्रत्येक पुजारीका लागि मौनता नै मित्र हो । मानिसले जान अन्जानमै पनि प्रायः अतिशयोक्ति गर्दछ अथवा जुन कुरा सार्वजनिक गर्न लायक छ, त्यसलाई लुकाउँछ या भिन्दै प्रकारले व्यक्त गर्छ । यस्ता सङ्कटबाट बच्नका लागि पनि मितभाषी हुन जरुरी छ । थोरै बोल्ने व्यक्तिले बिना सोचविचार बोल्दैन । उसले आफ्ना प्रत्येक शब्दलाई तौलेर बोल्छ । प्रायः मानिसहरू बोल्नका लागि अधैर्य हुन्छन् । म पनि बोल्न चाहन्छु भन्ने जस्ता पत्र कुन सभापतिका हातमा नपरेका हुन्छन् ? तर त्यस्ता
व्यक्तहरूलाई जति समय दिएको हुन्छ, त्यो समय त्यसका लागि अपर्याप्त नै हुन्छ । ऊ अझै धेरै बोल्न चाहन्छ र अन्त्यमा त बिनाअनुमति नै बोल्न थाल्छ । यस्ता व्यक्तिका भाषणको प्रभाव मानिसमा कति पर्छ, त्यो सबैलाई थाहा छ । त्यो त समयको बर्बादी मात्र हो । मेरो लजालु स्वभाव नै मेरो सुरक्षाकवज थियो । त्यसले मलाई परिपक्व हुने मौका दियो । मलाई आफ्नो सत्यको पूजामा त्यसबाट सहायता मिल्यो ।
(महात्मा गान्धीको आत्मवृत्तान्तबाट)
समितिमा मेरो जस्तो बिचार भएका सदस्य अरु पनि थिए तर पनि ममा आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने जोश चढेको थियो । तर त्यसलाई कसरी व्यक्त गर्ने भन्ने ठूलो प्रश्न खडा भयो । ममा बोल्ने हिम्मत थिएन । त्यसैले मैले आफ्ना विचारलाई लिखित रुपमा सभापतिका सामु राख्ने गरेँ र आफ्नो लेख लिएर गएँ । मलाई सम्झना छ कि त्यो लेख पढ्ने हिम्मतसमेत ममा आएन । सभापतिको त्यो लेखलाई अर्का सदस्यलाई पढ्न लगाए । डा. एलिन्सको पक्ष पराजित भयो । यसरी म पहिलो पटकको युद्धमा पराजित पक्षको खेलमा पुगेँ । तर पनि म त्यो पक्षलाई सही मान्थेँ । त्यसैले मलाई सन्तोष लाग्यो । त्यसपछि मैले समितिबाट राजीनामा दिएजस्तो लाग्छ। मेरो लज्जालु स्वभाव बेलायत बसुन्जेलभरि नै रहिरह्यो । कसैसँग भेटघाट गर्न जाँदा पनि पाँच, सात व्यक्ति एकत्रित भएको ठाउँमा पनि म लाटोझैं हुन्थेँ । एकपटक म वेटनर गएको थिएँ । त्यहाँ मजुमदार पनि थिए । हामी त्यहाँको एउटा शाकाहारीको घरमा बस्यौं । इथिक्स अफ डाइटका लेखक त्यसै बन्दरगाहमा बस्थे । हामीले उनलाई भेट्यौं । त्यहाँ शाकाहारीलाई प्रोत्साहित गर्न एउटा आमसभा बोलाइयो । त्यहाँ हामी दुबैलाई बोल्ने मौका दिइयो । हामी दुबैले त्यो अनुरोधलाई स्वीकार गर्यौँ । लेखेको भाषण पढ्मा कुनै दोष हुँदैन भन्ने कुरा मैले बुझिसकेको थिएँ । धेरै मानिसले आफ्ना विचारलाई लिपिबद्ध गरेर संक्षेपमा पढ्ने गरेको मैंले देखेको थिएँ । मैले पनि आफ्ना विचारलाई लिपिबद्ध गरेँ । बोल्ने हिम्मत छँदै थिएन । जब म पढ्न भनेर उभिएँ, पढ्नै सकिनँ । चारैतिर अँध्यारो देख्न थालेँ । मेरो भाषण मुस्किलले फुलिस्केपमा एक पृष्ठको थियो, त्यसलाई मजुमदारले पढेर सुनाए । मजुमदारको भाषण निकै राम्रो भयो । श्रोताहरूले तालीको गडगडाहटले उनको भाषणको स्वागत गरे । म लज्जित भएँ र आफ्नो बोल्ने असक्षमताप्रति दुःखी पनि भएँ ।
सार्वजनिक रुपमा बोल्ने अन्तिम प्रयत्न मलाई बेलायत छोड्ने बेलामा गर्नुपरेको थियो । बेलायत छोड्नुपूर्व मैले शाकाहारी मित्रहरूलाई हाबर्ट होटलमा खानाका लागि आमन्त्रित गरेको थिएँ । मैले सोचेँ, शाकाहारी होटलमा शाकाहारी खाना पाइन्छ नै तर जुन होटलमा मांसाहार बन्छ त्यहाँ पनि शाकाहारको व्यवस्था भइदिएमा राम्रो हुन्थ्यो । यस्तो विचार राखेर मैले होटलका व्यवस्थापकसँग कुरा गरेर त्यहाँ शाकाहारी खानाको व्यवस्था मिलाएको थिएँ । यो नयाँ प्रयोगले शाकाहारी वर्गमा निकै प्रसिद्धि पार्यो र चर्चामा आयो तर मैले भने सास्ती पाएँ । भोजन भोकका लागि मात्र हुन्छ तर पश्चिमा मुलुकमा यसलाई एक कलाका रुपमा विकास गरिएको छ । भोजका समयमा विशेष सजावट र आडम्बरको व्यवस्था गरिएको हुन्छ । बाजा बज्छन्, भाषण हुन्छन् । यो सानो भोजमा पनि यी सबै व्यवस्था थिए । जब मेरो भाषणको पालो आयो र म मञ्चमा खडा भएँ । मैले केही वाक्य बोलिसकेपछि त्यो भन्दा अगाडि बोल्नै सकिनँ । निकै सोचेर बोल्ने तयारी गरेको थिएँ त्यो सबै खेर गयो । एडिसनका विषयमा पढ्दा मैले उनको जज्जाशील स्वाभावको बारेमा पढेको थिएँ । लोकसभामा उनले दिएको पहिलो भाषणका बारेमा के भन्ने गरिन्छ भने उनले त्यहाँ मेरो धारणा छ, मेरो धारणा छ, मेरो धारणा छ , यति शब्द मात्र तीन पटक भन्न सके तर त्यो भन्दा बढी भन्न सकेनन् । जुन अंग्रेजी शब्दको अर्थ धारणा हुन्न त्यो धारणाको अर्थ गर्भधारण पनि हुन्छ । जब एडिसन त्योभन्दा बढी बोल्न सकेनन् तब एकजना समलि गी सदस्यले भनिदिए, यी महाुनभावले तीन पटक गर्भधारण गरे तर केही पनि जन्माउन सकेनन् । मैले यो कहानी सोचिरहेको थिएँ । मलाई एउटा सानो विनोदपूर्ण भाषण गर्ने इच्छा पनि थियो । त्यसैले मैले आफ्नो भाषणको आरम्भ यो कहानीबाट गरेँ तर अगाडि बढ्नै सकेन, त्यहीँ नै अडियो । सोचे जति सबै बिर्सिएँ । विनोदपूर्ण, गुढार्थपूर्ण भाषण गर्ने कोसिसमा म स्वयं नै विनोदको पात्र भएँ । अन्त्यमा सज्जनवर्ग तपार्इँहरूले मेरो निमन्त्रणा स्वीकार गुर्नभयो, त्यसका लागि म तपाईँहरूप्रति आभारी छु, भन्दै मैले बस्नु पर्यो । मलाई सम्झना छ, मेरो लाज मान्ने बानी दक्षिण–अफ्रिका पुगेपछि मात्र हट्यो । तर पूरै हट्यो भनेर त आज पनि भन्न सक्दिनँ । बोल्दाखेरि सोच्नु त परिहाल्छ । नयाँ समाजका अगाडि बोल्नुपर्दा म लाज मान्थेँ अझै पनि बोल्नबाट बच्ने प्रयास गर्छु । आज पनि मेरो यो स्थिति छैन कि म साथीहरूसँग बसेका बेला धक फुकाएर बोल्न सकूँ या बोल्ने इच्छा लागोस् । मेरो यस्तो लजालु स्वाभावले मैले दुःख त भोगेँ नै तर मेरो नोक्सान भने केही पनि भएको छैन । बरू फाइदै भएको छ । पहिले बोल्ने कुरा मेरा लागि असजिलो थियो तर अब सजिलो छ । एउटा फाइदा त के भयो भने म शब्दको मितव्ययी भएँ । मलाई आफ्नो विचारमाथि नियन्त्रण राख्नका लागि सजिलो बानी बस्यो । मैले आफूलाई के प्रमाण दिनसक्छु् भने मैले मुखले या कलमले बिनासोच विचार गरी या बिना नापतौल कुनै दिन लज्जित हुनु परेको या पछुताउनु परेको घटना मलाई सम्झना छैन । म धेरै सङ्कटबाट मुक्त भएको छु, बचेको छु र आफ्नो समय बचाएर लाभ पनि प्राप्त गरेको छु ।
अनुभवले मलाई के पनि सिकाएको छ भने सत्यका प्रत्येक पुजारीका लागि मौनता नै मित्र हो । मानिसले जान अन्जानमै पनि प्रायः अतिशयोक्ति गर्दछ अथवा जुन कुरा सार्वजनिक गर्न लायक छ, त्यसलाई लुकाउँछ या भिन्दै प्रकारले व्यक्त गर्छ । यस्ता सङ्कटबाट बच्नका लागि पनि मितभाषी हुन जरुरी छ । थोरै बोल्ने व्यक्तिले बिना सोचविचार बोल्दैन । उसले आफ्ना प्रत्येक शब्दलाई तौलेर बोल्छ । प्रायः मानिसहरू बोल्नका लागि अधैर्य हुन्छन् । म पनि बोल्न चाहन्छु भन्ने जस्ता पत्र कुन सभापतिका हातमा नपरेका हुन्छन् ? तर त्यस्ता
व्यक्तहरूलाई जति समय दिएको हुन्छ, त्यो समय त्यसका लागि अपर्याप्त नै हुन्छ । ऊ अझै धेरै बोल्न चाहन्छ र अन्त्यमा त बिनाअनुमति नै बोल्न थाल्छ । यस्ता व्यक्तिका भाषणको प्रभाव मानिसमा कति पर्छ, त्यो सबैलाई थाहा छ । त्यो त समयको बर्बादी मात्र हो । मेरो लजालु स्वभाव नै मेरो सुरक्षाकवज थियो । त्यसले मलाई परिपक्व हुने मौका दियो । मलाई आफ्नो सत्यको पूजामा त्यसबाट सहायता मिल्यो ।
(महात्मा गान्धीको आत्मवृत्तान्तबाट)
No comments:
Post a Comment