स्थिति गत्यात्मक ध्यान

डा. कृष्णप्रसाद भट्टराई

ध्यान के हो ?
अष्टाङ्ग योगमा यम, नियम, अञ्सन, प्रणायाम, प्रत्याहार धारणा, ध्यान र समाधि पर्दछन् । जीवनको अन्तिम लक्ष्य समाधि हो । यी योगका अष्ट अङ्गहरू मध्ये सातौं्र पाद ध्यान हो । परव्रम्ह परमेश्वर इष्ट हो । त्यही इष्टको सुनिश्चिता गरिने अवस्था धारणा हो, धारणामा आएको इष्टमा चेतना केन्द्रिकृत हनुे अवस्था ध्यान हो, ध्यानको यात्रा भनेकै चेतनालाई चैतत्य बनाउने यात्रा हो । सूक्ष्मबाट विराटमा अवतरण गर्ने यात्रा हो ।

ध्यान कति प्रकारका हुन्छन् ?
प्रक्रियागत रुपमा वर्गीकरण गर्दा ध्यान अनन्त प्रकारले गर्न सकिन्छ । तर गतिशीलताका आधारमा वर्गीकरण गर्ने हो भने ध्यानलाई निम्न लिखित ३ प्रकारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ ः
१. स्थित्यात्मक ध्यानः– यसमा चेतनलाई मात्र केन्द्रित गरेर ध्यान गरिन्छ । यसमा स्थूल, सूक्ष्म र कारम शरीरको सम्बन्धलाई महत्व प्रदान गरिँदैन । यो बीजबाट विराटको बोध गर्ने यात्रा हो ।
२. गत्यात्मक ध्यानः– यसमा चेतनमा प्रवेश गर्न स्थूल, सूक्ष्म र कारमशरीरको प्रयोग गरिन्छ । गत्यात्मक पक्षलाई महत्व दिएर स्थित्यात्मक पक्षमा प्रवेश गर्ने मार्ग अवलम्बन गरिन्छ । यो विराटका अंग अंगबोध गरेर बीजमा पुग्ने यात्रा हो । विराटबाट बीजमा पुग्ने यात्रा हो ।
३. स्थितिगत्यात्मक ध्यानः– यसमा स्थित्यात्मक (Static) रुपमा रहेको आत्मा, गत्यात्मक  (Dynamic)  रुसमा रहेको स्थूल, सूक्ष्म र कारम शरीरलाई एकैसाथ समन्वय गर्दै विराट र बीजको बोध गरिन्छ । यसमा विराट र बीजलाई सन्तुलन गर्ने अवलम्बनको रुपमा पद्धति (System) लाई लिइन्छ । यसमा 3B+MS सूत्रको प्रयोग गरिन्छ ।

ध्यान बढी प्रभावकारी हुन्छ ?
स्थित्यात्मक ध्यानमा निराकारबाट साकारमा आउने कार्य गरिन्छ । त्यसैले निराकारमा प्रवेश गर्ने लामो साधना आवश्यक पर्छ, निराकारबाट साकार–बोध गर्ने रुचि कम हुने हुनाले धयाता एकपक्षिय हुन्छ । उसले सार र संसारको सन्तुलन कायम गनृ रुचाँउदैन । ऊ एकाकी हुँदै जान्छ ।
गत्यात्मक ध्यानमा संसाबाट सारको यात्रा गरिन्छ । स्थूल शरीर, सूक्ष्म शरीर र कारण शरीर संसा हुन, यिनीहरूकै सहारा लिएर चैतन्यमा प्रवेश गर्ने यात्रामा ध्याता संसारमा धेरै समय दिन बाध्य हुन्छ, त्यसैले साधना लम्बिन्छ, अथवा साधनमा नै रुमल्लिएर साध्यमा पुग्न बिर्सिन्छ, जीवन छोटो र यात्रा लामो भएमा गन्तव्य अपूर्ण हुन सक्छ । स्थिति गत्यात्म ध्यानमा सरल रेखाको सिद्धान्त अपनाइन्छ । स्थित्यात्मक विन्दु र गत्यात्मक विन्दु गरी दुई वटा बिन्दुलाई जोड्ने सबैभन्दा छोटो रेखा सरल रेखा भने जस्तै दुबै विन्दु जोड्ने सरल अर्थात सबैभन्दा छोटो ध्यान विधि नै स्थिति गत्यात्मक ध्यान हो , यसमा पद्धतिमा जोड दिइन्छ । यो सरलतम छ , कहिले कही तत्काल नै ध्यान लाग्न सक्छ । यो ध्याताको समर्पणमा भर पर्छ, साधना पनि १–६ महिना मात्र हो । कस्तै साधकलाई पनि ६ महिना पर्याप्त हुन्छ ।
स्थितिगत्यात्मक ध्यानको प्रक्रिया
स्थितिगत्यात्मक ध्यानमा जान निम्न लिखित कोर्ष पुरा गर्नु पर्छ ।

१. सैद्धान्तिक ज्ञानयात्राः– यसमा स्थिति–पक्षको ज्ञान, गतिपक्षको ज्ञान र पद्धतिपक्षको ज्ञान गरिन्छ । स्थिति र गति–शक्तिबीच पद्धतिको सम्बन्ध बारे सैद्धान्तिक ज्ञान गरिन्छ ।
२. प्रायोगिक ज्ञान यात्राः– यो प्रयोगात्मक पक्ष हो । यो पक्षलाई सिद्धान्त सँगसँगै लगिन्छ । सिद्धान्तलाई प्रयोगद्वारा परीक्षण गर्दै पुष्टि गर्दै लगिन्छ । यो सिद्धान्तको प्रयोग पक्ष हो ।
३. ध्यान विधिः– स्थितिगत्यात्मक ध्यानमा 3B+MS को सूत्र प्रयोग गरिन्छ । 3B+MS भनेको निम्न लिखित कुरा हुन्

B = Blood

B = Body

B = Breath

M = Mind

S = Soul

यहाँ Blood, Body, Breath, Mind  र Soul को योग गर्दै ध्यान गरिन्छ ।
स्थिति गत्यात्मक ध्यान गर्ने समय, स्थान र आसन कस्तो हुनुपर्छ ?
स्थितिगत्यात्मक ध्यान कुनै पनि समयमा गर्न सकिनछ, कुनै पनि स्थानमा गर्न सकिन्छ, कुनै पनि आसनमा गर्न सकिन्छ । यसमा हानिकारक कुनै कुरा छैन, नयाँ कुरा यसमा गरिदैन । दैनिक जीवनका प्राकृतिक चर्याहरूको व्यवस्थित संयोजनबाट तयार गरिएको विधि हुनाले यो ध्यान विधि स्वधाविक छ, यसमा हानि हुने कुनै कुरा छैन, ध्यान गर्दा लाभ नै लाभ छ । त्यसैले समय, स्थान, आसन र वातावरण निश्चित छैन, कुनै बढी प्रभावकारी र कुनै कम प्रभावकारी हुने मात्र हो ।
स्थिति गत्यात्मक ध्यामा के गुरु चाहिन्छ ?
स्थिति गत्यात्मक धयान बिना गुरु पनि हुन सक्छ, तर गुरुको निर्देशन अनुसार अघि बढ्ने हो भने छिटो समाधिमा पुग्न सकिन्छ ।
के गृहस्थ पनि ध्यानमा डुब्न सक्छ?
स्थितिगत्यात्मक ध्यान गत्यात्मक पक्ष र स्थित्यात्मक पक्षको समन्वयनबाट बन्ने हुनाले यसमा सार र विस्तारको समन्वयन छ, गृहस्थ गृहस्थाश्रममै बसेर महिर्षि हुन सक्छ । सन्यासी सन्यासमै बसेर महर्षि हुन सक्छ, यो ध्यान जहाँ बसेर पनि सिद्ध हुन्छ । गृहस्थलाई यो ध्यान अझ बढी प्रभावकारी हुन्छ, अतिलाभकारी पनि हुन्छ । यो ध्यान गर्ने सन्यासी असल र व्यवहारिक हुन्छ ।
स्थितिगत्यात्मक ध्यानको प्रयोगकर्ता को थियो ?
स्थितिगत्यात्मक ध्यान हाम्रा वाल्मीकि, व्यास वशिष्ट जस्ता असंख्य ऋषि–महर्षिहरूले प्रयोग गरेर प्रतिपादन गरेका थिए । त्यसै ध्यानलाई यस पंक्तिका लेखकले पनि महिर्षि श्री १००८ स्वामी सच्चिदानन्द विशुद्धदेव ज्यूको गुरुत्वमा रहेर प्रयोग गरेको हुनाले हार्दिक रुपमा सिक्न इच्छुकहरूका लागि सेवा उपलब्ध हुन सक्छ  ।