आहार अनुशासन

हामी के खान्छौँ भन्दा पनि महत्वपूर्ण अर्को प्रश्न छ,  “हामी कसरी खान्छौँ ?” स्वस्थ रहन आहार पौष्टिक हुनुपर्ने कुरा मात्र सबै होइन, तरिकापूर्वक त्यसलाई खान जान्नु पनि पर्दछ । उपनिषद्कार भन्दछन् – “ आहार स्वास्थ्यको लागि त्यो हितकर वस्तु हो जसलाई खान जानेमा उत्तम स्वास्थ्य र आत्मानन्द प्रदान गर्छ, परन्तु यदि खान जानेन भने त्यही अहितकर बनी नाना प्रकारका रोग पैदा गराई भोको बाघले झैँ स्वयं खानेवालालाई नै खाइदिन्छ ।” यसरी जुन उचित सेवनबाट स्वास्थ्य लाभ गराउने आहार हो, त्यसैको अनुचित सेवनले नोक्सानी पनि हुन्छ । आहार–सम्बन्धमा यो बिर्सन नहुने अति महत्वपूर्ण यथार्थ हो ।
 हाम्रा प्राचीन ऋषिमुनिहरुले मानव शरीरका लागि विधिपूर्वक गरिने आहार नै ‘औषधि’ र जुन ‘औषधि’ हुन्छ, त्यो नै आहार हो भनी आहार र औषधिलाई एउटै पर्यायमा लिएका छन् । सही आहारको सही र विधिपूर्वक गरिएको सेवनले औषधिको कार्य गर्दछ । त्यसैले नियमित प्राकृतिक भोजनमा रहने व्यक्तिलाई हतपति कुनै रोग लाग्न सक्दैन । अङ्ग्रेजीमा एक भनाइ छ, ूम्ष्भत अगचभक mयचभ तजबल मयअतयचक। ध्ष्कमयm उगचभक mयचभ तजबल धबतभचक।ू अर्थात् “डाक्टरभन्दा रोग दमन गर्न आहार बढी प्रभावकारी हुन्छ । पानीभन्दा बुद्धि बढी प्रभावकारी हुन्छ ।” रोगको चिकित्सा गर्न औषधि प्रयोग गर्ने विधिभन्दा आहार र त्यसको पाक वा सेवन विधितिर ध्यान बढी जानु जरुरी छ।
यसरी किटानका साथ भन्न सकिन्छ कि केवल आहार–सुधारबाट मात्र पनि हाम्रा अनेक रोगहरू निर्मूल हुन सक्दछन् । हाम्रो शास्त्रको घोषणा छ, “उचित आहार उचित नियमसाथ ग्रहण गर्ने मानिसको लागि वैद्य चाहिदैन । ऊ आफ्नो चिकित्सा आफै गर्न सक्दछ ।”
भोजन गर्ने सम्बन्धमा शास्त्रमा केही विधानहरू छन् । तिनको ज्ञान गरेर राम्ररी पालन गरे जो कोही पनि आहारबाट अत्यधिक लाभन्वित हुन सक्दछन् । तसर्थ तल ‘आहार–अनुशासन’ मा विस्तारपूर्वक बताइएका नियमहरूलाई आफ्नो विवेकबुद्धिको प्रयोग गरी आफ्नो दैनिक जीवनमा अपनाएर रोग तथा दुःखबाट छुटकारा पाउन सकिन्छ । यिनको पूरा–पूरा पालना गरी स्वस्थ, सुखी र दीर्घायु जीवन जिउन प्रयत्नशील रहनु प्रत्येक मानवको कर्तव्य हो ।
भोजनको सही मात्रा
भोजनको मात्रा पाचनशक्तिमा भर पर्दछ । पाचक–अग्नि सबैको कएनास हुँदैन, फरक–फरक हुन सक्दछ । अतः सबैले आ–आफ्नो जठराग्निअनुरूप नै भोजन गर्नु पर्दछ । प्रवल पाचनशक्ति भएको व्यक्तिलृे जुन मात्रामा भोजन गर्दछ, त्यो मात्रा सामान्य पाचनशक्तिवालाको तुलनामा बढी होला । तर ऊ आफ्नो लागि भने सामान्य नै हुन्छ, त्यो मात्रा प्रवल पाचनशक्तिवालाको तुलनामा कम होला, तर ऊ आफ्नो लागि भने सामान्य नै हुन्छ, कम हुँदैन । यसरी फरक–फरक पाचनशक्ति भएका मानिसहरूले लिने गर्ने भोजनको मात्रा पनि फरक–फरक नै हुन्छ । त्यसैले प्रत्येक मानिसले आ–आफ्नो शरीरको पाचनशक्तिको क्षमता जे जस्तो छ – प्रवल, मध्यम, निम्न, त्यसैअनुसार भोजनको मात्रा निश्चित गर्नुपर्दछ । सबैका लागि भोजनको मात्रा एकनासले निश्चित गर्नु जरुरी छैन र यो उचित पनि होइन । जुन मात्रामा भोजन लिँदा भोजन गर्ने व्यक्तिको प्रकृतिमा बाधा पुग्दैन र ठीक समयमा पच्ने हुन्छ, त्यो नै त्यस व्यक्तिका लागि उचित मात्रा हो ।
बालक, वृद्ध वा तरुण जोसुकै होस्, आ–आफ्नो शरीरको आवश्यकता र अवस्थालाई हेरेर जुन–जुन मात्रामा भोजन लिनु पर्ने हो, त्यो पाचनशक्तिको क्षमतालाई विचार गरेर नै लिनुपर्दछ । एउटा स्वस्थ्य पुरुषको शरीरलाई दैनिक २७०० क्यालोरीको आवश्यकता पर्दछ । विशेष गरी शारीरिक श्रम गर्नेलाई भने यो भन्दा बढी मात्रा अपेक्षित छ ।
 एउटा स्वस्थ महिला २१००, किशोर २४०० र किशोरीलाई २००० क्यालोरीको रोजिन्दा जरुरत पर्दछ । ध्यान रहोस्, यसरी जठराग्निको प्रकृतिअनुसार भोजन लिनुपर्दा प्रत्येकले यो नियमलाई पालन गर्नु परम आवश्यक छ कि “न धेरै, न थोरै” ठीक मात्रामा भोजन गरियोस् । निश्चित रूपले केही कम लिनुलाई नै यहाँ “ठीक मात्रा” भन्ने बुझ्नुपर्दछ । “सदैव पेट वा भोकले जति मागेको छ, त्यो भन्दा केही कमै मात्रामा भोजन गर्नुपर्दछ र पेटलाई हमेसा हल्का–फुल्का नै रहन दिनुपर्दछ । यो अनुशासन आहारको सम्बन्धमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भएकोले यसैबाट स्वस्थ्य, दीर्घयु र रोगमुक्त रहन सकिने तथ्यलाई हामीले बिर्सनु हुँदैन । यहाँ कम खानुको मतलव आफूलाई भोकै राख्नु होइन । कम खानुको अर्थ अलिकति अझै खाउँ–खाउँ लाग्ने अर्थात् केही अझै खान सकिने जस्तो महसुस भएपछि खान छोडिदिनु हो ।
 मनको चाहना र चञ्चलताको आवेशमा अनावश्यक रूपले पेटभरि कहिल्यै खानु हुँदैन । यसरी कोची–कोची, उकुसमुकुस हुने गरी खाुन अत्यन्त हानिकार हुन्छ । उठबसै गर्न मुस्किल हुने गरी, चल्न–बोल्न, सास फेर्न अप्ठ्यारो महसुस हुने गरी, पेट भारी वा गाह्रौं हुने गरी अर्थात् शरीर तथा मनमा आलस्य र सुस्ती देखापर्ने गरी भोजन गर्ने गलत आदतलाई तत्काल हटाइदिनु पर्दछ । विस्तारै–विस्तारै कमै खाने आदतलाई बसाल्दै सिमित आहार–सेवी बन्नु पर्दछ ।
 अपर्याप्त भोजन गर्नु, जबर्जस्ती धेरै बेरसम्म भोक सहनु, उपवासमा अति गर्नु अर्थात् धेरै दिनसम्म लगातार उपवासलाई जारी राख्नु उचित हुँदैन । यसबाट शरीरको साथसाथै मन तथा चेतनशक्ति पनि दुर्बल, निर्बल, निस्तेज, कमजोर र क्षीण हुँदै जान्छ । “जहाँ एकातिर धेरुै खानु अत्यन्त हानिकारक छ, त्यहीँ अर्कोतिर ज्यादै कम खानु पनि त्यतिकै हानिकार छ ।”
–स्वामी विशुद्धदेव